Μητσοτάκης: Κοινή άμυνα στην εργαλειοποίηση του μεταναστευτικού – Σήμερα η τηλεδιάσκεψη για την Θέουτα

Σε άρθρο του στο Politico, ο Κυριάκος Μητσοτάκης υποστηρίζει ότι το περιβάλλον ασφαλείας της Ευρώπης έχει αλλάξει θεμελιωδώς. Όπως αναφέρει, με αφορμή την κρίση στην Θέουτα, πέρα από τις συμβατικές στρατιωτικές απειλές και τις κυβερνοεπιθέσεις, η ΕΕ αντιμετωπίζει όλο και περισσότερο μια μορφή υβριδικής πίεσης: Τη «σκόπιμη εργαλειοποίηση της μετανάστευσης από κρατικούς και μη κρατικούς παράγοντες που επιδιώκουν να δοκιμάσουν την ανθεκτικότητα της Ευρώπης, να υπονομεύσουν τη συνοχή της και να αποσπάσουν πολιτικές παραχωρήσεις».

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης σημειώνει στο Politico ότι οι πρόσφατες εξελίξεις στα ευρωπαϊκά σύνορα, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα την ισπανική Θέουτα, υπενθυμίζουν πως η μετανάστευση δεν αποτελεί πλέον μόνο ανθρωπιστικό ζήτημα ή πρόκληση διαχείρισης. Σύμφωνα με τον ίδιο, σε ορισμένες περιπτώσεις έχει μετατραπεί σε εργαλείο γεωπολιτικού εξαναγκασμού.

Ο πρωθυπουργός αναφέρεται στο ισχύον Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, σημειώνοντας ότι δεν επαρκεί για την αντιμετώπιση τέτοιων κρίσεων. Παρότι εισάγει μηχανισμούς αλληλεγγύης και μεγαλύτερης ευελιξίας, αυτοί έχουν σχεδιαστεί για διαχειρίσιμες μεταναστευτικές πιέσεις και όχι για περιπτώσεις κατά τις οποίες οι μεταναστευτικές ροές οργανώνονται ή ενισχύονται με στόχο να ασκηθεί πίεση στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ο πρωθυπουργός υπενθυμίζει στην κρίση που αντιμετώπισε η Ελλάδα στα χερσαία σύνορα με την Τουρκία στον Έβρο το 2020, αλλά και στις αντίστοιχες καταστάσεις που βίωσαν η Λιθουανία, η Πολωνία και η Λετονία στα σύνορά τους με τη Λευκορωσία το 2021. Όπως επισημαίνει, στις περιπτώσεις αυτές δεν υπήρξε μια σταδιακή αύξηση των αφίξεων, αλλά «ξαφνικές, μαζικές και συχνά συντονισμένες μετακινήσεις ανθρώπων», οι οποίες μπορούν να φτάσουν «σε δεκάδες χιλιάδες μέσα σε λίγες ημέρες».

Ο πρωθυπουργός υπογραμμίζει ότι τέτοιου είδους φαινόμενα ξεπερνούν τις δυνατότητες των εθνικών συστημάτων και δοκιμάζουν συνολικά την ανθεκτικότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παράλληλα, αναφέρει ότι σε ακραίες συνθήκες η πλήρης εφαρμογή των συνηθισμένων διαδικασιών ασύλου και υποδοχής για όλους τους αφιχθέντες δεν είναι απλώς δύσκολη, αλλά συχνά αδύνατη.

Πρόταση για ειδικό ευρωπαϊκό πλαίσιο έκτακτης ανάγκης

Ο πρωθυπουργός αναγνωρίζει την πρόοδο που έχει σημειώσει η ΕΕ μέσω του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, ωστόσο εκτιμά ότι οι υπάρχοντες μηχανισμοί δεν επαρκούν για περιπτώσεις στις οποίες οι μεταναστευτικές ροές χρησιμοποιούνται ως εργαλείο πίεσης. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης προτείνει τη δημιουργία ενός ειδικού ευρωπαϊκού πλαισίου για περιπτώσεις μαζικής και εργαλειοποιημένης μεταναστευτικής πίεσης, με σαφή και αντικειμενικά κριτήρια ενεργοποίησης.

Τα κριτήρια αυτά, όπως εξηγεί, θα πρέπει να περιλαμβάνουν τόσο ποσοτικά στοιχεία, όπως η κλίμακα και η ταχύτητα των αφίξεων σε σχέση με τις δυνατότητες μιας χώρας, όσο και ποιοτικούς δείκτες, όπως ενδείξεις συντονισμού, διευκόλυνσης ή εμπλοκής τρίτων χωρών ή οργανωμένων εγκληματικών δικτύων.

Προσωρινές προσαρμογές στις διαδικασίες ασύλου

Ο πρωθυπουργός αναφέρει ότι, εφόσον ενεργοποιείται ένα τέτοιο ευρωπαϊκό καθεστώς έκτακτης ανάγκης, θα μπορούσαν να εφαρμοστούν προσωρινές, αναλογικές και αυστηρά ελεγχόμενες προσαρμογές στις συνήθεις διαδικασίες. Τονίζει ότι οι επιταχυνόμενες διαδικασίες ασύλου πρέπει να παραμείνουν μέρος των διαθέσιμων επιλογών, ιδιαίτερα για ανθρώπους που προέρχονται από χώρες με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης διεθνούς προστασίας.

Παράλληλα, υποστηρίζει ότι σε σαφώς καθορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις ακραίας και δυσανάλογης πίεσης, τα κράτη-μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα, μέσω ειδικού ευρωπαϊκού καθεστώτος, να αναστείλουν προσωρινά τις αιτήσεις ασύλου για νεοαφιχθέντες και να προχωρούν στην ταχεία επιστροφή όσων δεν δικαιούνται να παραμείνουν. «Αυτό δεν αποτελεί απομάκρυνση από τις αξίες της Ευρώπης, αλλά μια αναγκαία προσαρμογή στις νέες πραγματικότητες» τονίζει.

Υπογραμμίζει ωστόσο ότι τέτοια μέτρα πρέπει να είναι χρονικά περιορισμένα, αναλογικά και να συνοδεύονται από ισχυρές δικλείδες ασφαλείας, με πλήρη σεβασμό στο ευρωπαϊκό δίκαιο, στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ και στην αρχή της μη επαναπροώθησης.

«Καμία χώρα δεν πρέπει να μένει μόνη»

Ιδιαίτερη αναφορά κάνει ο πρωθυπουργός στην ανάγκη ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, σημειώνοντας ότι κανένα κράτος-μέλος που αντιμετωπίζει τέτοιου είδους πίεση δεν πρέπει να βρίσκεται μόνο του. Ζητά την αυτόματη ενεργοποίηση επιχειρησιακής στήριξης από ευρωπαϊκούς οργανισμούς, συντονισμένες προσπάθειες επιστροφών και οικονομική και τεχνική βοήθεια όταν τίθεται σε εφαρμογή ένας τέτοιος μηχανισμός.

«Η Ευρώπη ανέκαθεν προσάρμοζε τις πολιτικές της στις μεταβαλλόμενες πραγματικότητες. Το μεταναστευτικό δεν αποτελεί εξαίρεση. Και η αναγνώριση ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο δεν είναι κινδυνολογία — είναι ρεαλισμός» σημειώνει με έμφαση. Ο πρωθυπουργός καλεί την ΕΕ να αποκτήσει τα νομικά και επιχειρησιακά μέσα ώστε να προστατεύσει τα εξωτερικά της σύνορα, να αποτρέψει όσους επιχειρούν να εκμεταλλευτούν την ανοιχτή φύση της και να απαντήσει στη νέα πραγματικότητα «σταθερά, νόμιμα και συλλογικά».

Η τηλεδιάσκεψη για την Θέουτα

Οι χώρες της ΕΕ αναμένεται σήμερα να επιχειρήσουν να εξαγάγουν τα πρώτα συμπεράσματα από την κρίση στη Θέουτα, μετά τη μαζική είσοδο μεταναστών στον ισπανικό θύλακα στη βόρεια Αφρική, γεγονός που προκάλεσε ένταση μεταξύ της Μαδρίτης και των πιο αυστηρών κρατών-μελών της Ένωσης.

Η πρωτοφανής εικόνα περίπου 60.000 ανθρώπων που πέρασαν στη Θέουτα από το Μαρόκο – σχεδόν όλοι από τους οποίους έχουν πλέον αποχωρήσει – ανέδειξε τις βαθιές διαφωνίες μεταξύ των 27 χωρών της ΕΕ στο ζήτημα της μετανάστευσης.

Από τη στιγμή που κυκλοφόρησαν οι εικόνες των μαζικών αφίξεων, με πολλούς μετανάστες να περνούν κολυμπώντας γύρω από το φράγμα που χωρίζει τον ισπανικό θύλακα από το Μαρόκο, η Ισπανία βρέθηκε αντιμέτωπη με την αντίδραση αρκετών ευρωπαϊκών πρωτευουσών. Η τηλεδιάσκεψη των υπουργών Εσωτερικών της ΕΕ την Τρίτη στις 10:00 ώρα Κύπρου αναμένεται να αποτελέσει ευκαιρία για αναζήτηση κοινής θέσης, αλλά και για περαιτέρω ενίσχυση των διαφορετικών προσεγγίσεων.

Τη σκληρότερη γραμμή στη μεταναστευτική πολιτική υποστηρίζουν κυρίως η Ιταλία και η Δανία. Η πρωθυπουργός της Δανίας, Μέτε Φρεντέρικσεν, προειδοποίησε ότι «η ανεξέλεγκτη μετανάστευση αποτελεί απειλή για την Ευρώπη». Οι δύο χώρες είχαν προτείνει την προηγούμενη εβδομάδα την αναστολή της συμμετοχής της Ισπανίας στη ζώνη ελεύθερης μετακίνησης Σένγκεν λόγω της κρίσης, πρόταση που απορρίφθηκε κατηγορηματικά από τη Μαδρίτη και, σε κάθε περίπτωση, δεν είναι νομικά εφικτή βάσει των κανόνων της ΕΕ.

Αντιπαράθεση για το μεταναστευτικό 

Ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ, η κυβέρνηση του οποίου υποστηρίζει μια πιο ανοιχτή προσέγγιση στο μεταναστευτικό, συμπεριλαμβανομένης της προσπάθειας νομιμοποίησης μεταναστών χωρίς έγγραφα που βρίσκονται ήδη στη χώρα, αντέδρασε με επιστολή προς τους επικεφαλής των θεσμών της ΕΕ. Ο Σάντσεθ κατηγόρησε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες για «εγωιστική» στάση και ήταν ο πρώτος που ζήτησε έκτακτη σύνοδο των κρατών-μελών για μια «κοινή απάντηση» σε παρόμοιες κρίσεις.

Λίγες ώρες αργότερα, 22 χώρες, με επικεφαλής την Ιταλία, τη Δανία, τη Γερμανία και την Ουγγαρία, έστειλαν αντιεπιστολή ζητώντας επίσης επείγουσες συνομιλίες, αλλά με διαφορετικό στόχο: τη συνέχιση της πίεσης για αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική. Η Γαλλία, ένα από τα σημαντικότερα κράτη-μέλη της ΕΕ, αποστασιοποιήθηκε από την πρωτοβουλία, υποστηρίζοντας ότι η κατάσταση στη Θέουτα χρησιμοποιείται για πολιτικούς σκοπούς. Το Παρίσι τόνισε επίσης ότι η μεγάλη πλειονότητα των μεταναστών που πέρασαν στον ισπανικό θύλακα είχε ήδη επιστρέψει στο Μαρόκο.

Στις προπαρασκευαστικές συνομιλίες των πρεσβευτών της ΕΕ τη Δευτέρα, ο Ισπανός εκπρόσωπος εξέφρασε «απογοήτευση» για την έλλειψη στήριξης από άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, σύμφωνα με Ευρωπαίο διπλωμάτη. Παράλληλα, ενώ όλες οι χώρες εξέφρασαν την «αλληλεγγύη» τους προς τη Μαδρίτη, ορισμένα κράτη-μέλη διερωτώνται αν οι πρόσφατες πολιτικές της Ισπανίας έδωσαν το μήνυμα ότι «οι πόρτες είναι ανοιχτές».

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισε τις συνομιλίες ευκαιρία για την εξαγωγή «μαθημάτων» και τη διαμόρφωση μιας «κοινής ευρωπαϊκής απάντησης» στις προκλήσεις της παράτυπης μετανάστευσης. Η επικεφαλής της Κομισιόν κάλεσε τη Δευτέρα την ΕΕ να ενισχύσει τη δράση της σε πέντε τομείς: την πρόληψη της παράτυπης μετανάστευσης μέσω συνεργασίας με χώρες-εταίρους, την ενίσχυση των εξωτερικών συνόρων, τη δημιουργία συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης, την εξάρθρωση δικτύων διακινητών και την ενίσχυση των επιστροφών.

Η φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισε τη συνάντηση της Τρίτης «πρώτο βήμα» και ανέφερε ότι αναμένει το θέμα να συζητηθεί και στην επόμενη σύνοδο κορυφής των Ευρωπαίων ηγετών, η οποία έχει προγραμματιστεί για τον Οκτώβριο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αυστηροποιήσει σημαντικά τους μεταναστευτικούς της κανόνες τους τελευταίους μήνες, μεταξύ άλλων επιτρέποντας στα κράτη-μέλη να μεταφέρουν απορριφθέντες αιτούντες άσυλο σε ειδικά κέντρα επιστροφής που βρίσκονται εκτός των συνόρων της Ένωσης.

Στο μεταξύ, η Ιταλία ανακοίνωσε την προσωρινή αναστολή της ελεύθερης κυκλοφορίας με την Ισπανία, ενώ η Φινλανδία και η Δανία άφησαν ανοιχτό το ενδεχόμενο αποκλεισμού της Ισπανίας από τον χώρο Σένγκεν.

Τί λένε Μαρόκο-Μαδρίτη για την Θέουτα

Το υπουργείο Εσωτερικών του Μαρόκου σε ανακοίνωσή του αναφέρει ότι οι πρόσφατες μαζικές διελεύσεις προς τους ισπανικούς θύλακες της Θέουτα και της Μελίλια τροφοδοτήθηκαν από την παραπληροφόρηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, από τα δίκτυα εμπορίας ανθρώπων και από την παρερμηνεία μιας απόφασης της ισπανικής κυβέρνησης που απαγορεύει την άμεση επαναπροώθηση μεταναστών που συλλαμβάνονται στη θάλασσα.

Πάντως, σύμφωνα με τα συμπεράσματα των ισπανικών υπηρεσιών πληροφοριών, οι Αρχές του Μαρόκου όχι μόνο δεν εμπόδισαν τη μαζική μετακίνηση προς το συνοριακό πέρασμα του Ταραχάλ, αλλά διευκόλυναν τη διέλευση του πλήθους και αξιοποίησαν πολιτικά τον διεθνή αντίκτυπο των γεγονότων. Η κρίση αιφνιδίασε την ισπανική κυβέρνηση, η οποία εκείνη την περίοδο είχε στραμμένη την προσοχή της στις μεγάλες δασικές πυρκαγιές και θεωρούσε ότι οι σχέσεις με τον νότιο γείτονά της βρίσκονταν υπό έλεγχο.

Αρχικά είχαν διατυπωθεί διάφορες εκτιμήσεις για τα πιθανά κίνητρα του Ραμπάτ, όπως η πρόσφατη επίσκεψη του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ στην Αλγερία ή ακόμη και ο ανταγωνισμός για τη φιλοξενία του τελικού του Παγκοσμίου Κυπέλλου Ποδοσφαίρου του 2030. Σύμφωνα όμως με τις ισπανικές υπηρεσίες, δεν υπήρχε συγκεκριμένο σχέδιο ή προμελετημένη απόφαση, αλλά μία εξέλιξη που τελικά ξέφυγε από τον έλεγχο.

Η αφορμή για τη μαζική μετακίνηση ήταν, σύμφωνα με την έρευνα, ψευδής πληροφορία που διαδόθηκε μέσω κοινωνικών δικτύων και εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων, μετά την πρόσφατη απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου της Ισπανίας. Η απόφαση επιβεβαίωνε ότι οι μετανάστες που φθάνουν κολυμπώντας στη Θέουτα και τη Μελίγια δεν μπορούν να επαναπροωθούνται άμεσα («hot returns»), αλλά απαιτείται η έναρξη διοικητικής διαδικασίας, όπως συμβαίνει και με όσους φθάνουν με πλοιάρια.

Το μήνυμα που έφθασε σε χιλιάδες νέους Μαροκινούς, χωρίς προοπτικές στη χώρα τους, ήταν ότι η Ισπανία θα τους δεχόταν. Το 2021, σύμφωνα με την ισπανική ανάλυση, οι μαροκινές αρχές είχαν συμβάλει στη διάδοση ανάλογων φημών, οδηγώντας τότε περισσότερους από 10.000 ανθρώπους στη Θέουτα, ενώ το 2024 είχαν παρέμβει εγκαίρως για να τις ανακόψουν. Αυτή τη φορά, όμως, επέλεξαν να μην αντιδράσουν.

Να σημειωθεί ότι υπάρχουν εκτιμήσεις, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τις κινεζικές μυστικές επιχειρήσεις, πως η μεταναστευτική κρίση στην Θέουτα οργανώθηκε από το Ισραήλ, λόγω της στάσης της Ισπανίας στο Παλαιστινιακό.