Το μεγάλο δώρο του Τραμπ στο Ιράν!

Η ρητορική της διοίκησης Τραμπ, αφού με τον πόλεμο επιλογής της δημιούργησε το πρόβλημα μιας και την 28η Φεβρουαρίου το Στενό ήταν ανοικτό, μετατοπίστηκε σταδιακά από την προστασία της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας στην επιδίωξη να στερηθεί το Ιράν κάθε δυνατότητα άσκησης επιρροής στον Στενό του Ορμούζ. Είναι όμως δύο εντελώς διαφορετικοί στόχοι. Ο πρώτος υπηρετεί ένα διαχρονικό αμερικανικό και ταυτόχρονα παγκόσμιο συμφέρον. Ο δεύτερος κινδυνεύει να μετατρέψει το μέσο σε αυτοσκοπό.

Για δεκαετίες, η αμερικανική ναυτική στρατηγική δεν είχε ως αντικείμενο την άμεση κυριαρχία σε κάθε στρατηγικό θαλάσσιο πέρασμα. Το ζητούμενο ήταν η διασφάλιση της ελεύθερης, ασφαλούς και προβλέψιμης ροής του παγκόσμιου εμπορίου. Η αποτροπή μιας εχθρικής δύναμης από το να αποκτήσει εκβιαστική ισχύ αποτελούσε μέσο για την επίτευξη αυτού του στόχου και όχι αυτοτελή στρατηγικό σκοπό.

Η Ουάσιγκτον, όπως όλα δείχνουν, τείνει να αντιμετωπίσει την αποδυνάμωση του Ιράν ως στρατηγικό στόχο καθαυτό, ακόμη και εάν αυτό καθιστά δυσκολότερη την επίτευξη του πραγματικού αμερικανικού συμφέροντος, της σταθερότητας στον Περσικό Κόλπο.

Η γεωγραφία δεν αλλάζει με στρατιωτικές επιχειρήσεις

Το Ιράν δεν μπορεί να απομακρυνθεί από τον χάρτη! Διαθέτει εκατοντάδες χιλιόμετρα ακτογραμμής κατά μήκος του Στενού του Ορμούζ και, ανεξάρτητα από το ποια κυβέρνηση βρίσκεται στην εξουσία στην Τεχεράνη, θα εξακολουθεί να αποτελεί παράκτιο κράτος, με συγκεκριμένα δικαιώματα και δυνατότητες επιρροής.

Η γεωγραφία δεν ανατρέπεται με αεροπορικές επιδρομές, ούτε με πολιτικές δηλώσεις, όπως ατυχώς συνηθίζει ο πρόεδρος Τραμπ. Και φυσικά η στρατηγική οφείλει να προσαρμόζεται στη γεωγραφία και όχι να προσπαθεί να την αγνοήσει. Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε βιώσιμη αρχιτεκτονική ασφάλειας στον Περσικό Κόλπο θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τον ρόλο του Ιράν, είτε αυτό αρέσει, είτε όχι στις Ηνωμένες Πολιτείες – ή στους περιφερειακούς συμμάχους τους οι, οποίοι τελικά το αντιλαμβάνονται πολύ καλά.

Η πραγματική επιδίωξη της Τεχεράνης

Το να μιλάμε για το Ιράν αν θα αποκτήσει το δικαίωμα να εισπράττει διόδια διέλευσης, ή τέλη για ναυτιλιακές υπηρεσίες συνιστά μία μυωπική προσέγγιση. Η Τεχεράνη φαίνεται να επιδιώκει κάτι πολύ σημαντικότερο από ένα πρόσθετο οικονομικό όφελος. Εκτιμάται ότι στρατηγικός στόχος της είναι να μετατρέψει την επιρροή που απέκτησε κατά τη διάρκεια της κρίσης και του πολέμου σε έναν μόνιμο θεσμικό και πολιτικό ρόλο, στη διαχείριση ενός από τα σημαντικότερα θαλάσσια περάσματα του κόσμου.

Αυτό εξηγεί γιατί η ιρανική επιχειρηματολογία δεν περιορίζεται σε ζητήματα οικονομικής αποζημίωσης. Αντιθέτως, δίνει ιδιαίτερη έμφαση σε έννοιες όπως η κυριαρχία, οι ναυτιλιακές διαδρομές, η ρύθμιση της κυκλοφορίας, η εποπτεία και οι μηχανισμοί διοίκησης της ναυσιπλοΐας.

Το βασικό διακύβευμα για την Τεχεράνη είναι η κατοχύρωση ενός θεσμοθετημένου ρόλου στη διαχείριση του Στενού και κατ’ επέκταση, μια διαρκή πολιτική επιρροή στην περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφάλειας. Με απλά λόγια το πραγματικό διακύβευμα μετατοπίζεται από τα έσοδα στην εξουσία!

Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, οποιαδήποτε συμφωνία δεν θα πρέπει να αξιολογηθεί αποκλειστικά με οικονομικά, ή τεχνικά κριτήρια. Η ουσιαστική της σημασία θα κριθεί από το αν μεταβάλλει, και σε ποιο βαθμό, την ισορροπία ισχύος και τη θεσμική αρχιτεκτονική ασφαλείας στον Περσικό Κόλπο.

Το μάθημα του Αϊζενχάουερ

Η κρίση του Σουέζ το 1956 προσφέρει ένα εξαιρετικά επίκαιρο ιστορικό προηγούμενο. Όταν η Βρετανία, η Γαλλία και το Ισραήλ επιχείρησαν να ανατρέψουν στρατιωτικά τον έλεγχο του καναλιού που είχε εθνικοποιήσει ο Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ, ο πρόεδρος Ντουάιτ Αϊζενχάουερ αρνήθηκε να ταυτίσει τα αμερικανικά συμφέροντα με τις επιδιώξεις των συμμάχων του.

Αντιλήφθηκε ότι το πραγματικό διακύβευμα δεν ήταν ποιος ύψωνε τη σημαία πάνω από το Σουέζ, αλλά αν το κανάλι θα παρέμενε ανοικτό για τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Επέλεξε τη σταθερότητα, αντί της επίδειξης ισχύος και τη λειτουργικότητα αντί του συμβολισμού και η ιστορία τον δικαίωσε.

Η στρατηγική δεν είναι διαγωνισμός κύρους

Εάν μια συμφωνία με το Ομάν μπορεί να διασφαλίσει την ασφαλή διέλευση των εμπορικών πλοίων, η Ουάσιγκτον δεν θα πρέπει να την απορρίψει μόνο και μόνο επειδή αναγνωρίζει ότι το Ιράν διαθέτει, ως παράκτιο κράτος, ορισμένες αρμοδιότητες, ή δυνατότητες διαχείρισης της κυκλοφορίας στα χωρικά του ύδατα.

Η εναλλακτική θα ήταν να θυσιαστεί η ουσία στον βωμό του συμβολισμού. Αν προτιμηθεί η εικόνα της αδιαμφισβήτητης αμερικανικής κυριαρχίας από την πραγματική ασφάλεια της παγκόσμιας ναυσιπλοΐας αυτό δεν αποτελεί στρατηγική νίκη, αλλά στρατηγική αυταπάτη. Και αυτό θα είναι το δεύτερο μεγαλύτερο λάθος της αμερικανικής εξωτερικής πολιτική μετά την έναρξη αυτού του πολέμου.

Το πραγματικό δίλημμα με το Ορμούζ

Η συζήτηση για το Στενό του Ορμούζ δεν αφορά μόνο τη διαχείριση μιας κρίσιμης θαλάσσιας οδού. Στην πραγματικότητα, αφορά δύο εντελώς διαφορετικά μοντέλα ασφάλειας για τον Περσικό Κόλπο. Το πρώτο είναι το μοντέλο που κυριάρχησε μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η ασφάλεια της περιοχής εξασφαλίζεται κυρίως από την ισχυρή και διαρκή στρατιωτική παρουσία εξωτερικών δυνάμεων, με προεξάρχουσες τις ΗΠΑ. Η ελεύθερη ναυσιπλοΐα θεωρείται προϊόν της αμερικανικής ναυτικής υπεροχής και της δυνατότητας άμεσης στρατιωτικής επέμβασης όταν απειλείται.

Το δεύτερο μοντέλο στηρίζεται σε μια διαφορετική παραδοχή. Η μακροπρόθεσμη σταθερότητα δεν μπορεί να επιβληθεί αποκλειστικά από εξωτερικούς παράγοντες, αλλά απαιτεί μια περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφάλειας με την συμμετοχή όλων των παρακτίων κρατών του Κόλπου, συμπεριλαμβανομένου του Ιράν.

Η γεωγραφία επιβάλλει αυτή την πραγματικότητα. Το Ιράν είναι μόνιμος γεωπολιτικός παράγοντας, με εκτεταμένη ακτογραμμή κατά μήκος του Στενού του Ορμούζ, με στρατιωτικές δυνατότητες και άμεσο ενδιαφέρον για την ασφάλεια των θαλάσσιων οδών. Η αγνόηση αυτού του δεδομένου δεν το αναιρεί. Αντίθετα, το μετατρέπει σε διαρκή πηγή κρίσης.

Από την άλλη μεριά να ξεκαθαρίσουμε ότι αυτό δεν σημαίνει ότι η διεθνής κοινότητα οφείλει να αποδεχθεί κάθε ιρανική διεκδίκηση, ή να παραβλέψει ενέργειες που παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο. Σημαίνει όμως ότι η απομόνωση ενός βασικού περιφερειακού δρώντα δεν συνιστά βιώσιμη στρατηγική για την οικοδόμηση σταθερής τάξης ασφαλείας.

Η πρόκληση για τις ΗΠΑ λοιπόν δεν είναι να επιλέξουν ανάμεσα στην αποχώρηση και στη διαρκή στρατιωτική κυριαρχία. Είναι να διευκολύνουν τη μετάβαση σε ένα ισορροπημένο σύστημα περιφερειακής ασφάλειας, όπου η ελευθερία της ναυσιπλοΐας θα αποτελεί κοινό συμφέρον όλων των κρατών της περιοχής και όχι αποκλειστική ευθύνη μιας εξωτερικής δύναμης. Και για τον λόγο αυτό χαρακτηρίστηκε ανοησία η δήλωση του Τραμπ για τέλη στα πλοία 20% στην αξία του φορτίου για να διασφαλίζει η Αμερική την… ασφαλή ναυσιπλοΐα. Δήλωση βέβαια που ην απέσυρε μετά από λίγες ώρες.

Διαπιστώσεις – Συμπεράσματα

Οι μεγάλες δυνάμεις κρίνονται από την ικανότητά τους να ιεραρχούν σωστά τα συμφέροντά τους. Όταν ο σκοπός γίνεται η αποδυνάμωση ενός αντιπάλου αντί της προστασίας του ίδιου του εθνικού συμφέροντος, η στρατηγική αρχίζει να υπηρετεί την ιδεολογία και όχι την πραγματικότητα.

Το Στενό του Ορμούζ δεν είναι το έπαθλο ενός γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Είναι η σημαντικότερη ενεργειακή αρτηρία του πλανήτη. Το πραγματικό αμερικανικό συμφέρον δεν είναι να αποκλείσει το Ιράν από μια γεωγραφία που δεν μπορεί να αλλάξει. Είναι να διασφαλίσει ότι η παγκόσμια οικονομία δεν θα γίνει όμηρος μιας διαρκούς σύγκρουσης για το ποιος θα εμφανίζεται ως κυρίαρχος σε αυτήν. Και για αυτό ευελπιστούμε να είναι ακριβείς οι δημοσιογραφικές αναφορές που έφθαναν την ώρα που ολοκληρώναμε αυτήν την ανάλυση για επίτευξη συμφωνίας για το Στενό. Και η Ουάσιγκτον θα πρέπει να την στηρίξει.

Ο Αϊζενχάουερ το είχε κατανοήσει πριν από εβδομήντα χρόνια στην Κρίση του Σουέζ. Το ερώτημα είναι αν η Διοίκηση Τραμπ είναι διατεθειμένη να διδαχθεί από εκείνη την εμπειρία, ή αν θα συνεχίσει να συγχέει την επίδειξη ισχύος με τη στρατηγική σωφροσύνη.
Η ιστορία των διεθνών σχέσεων δείχνει ότι οι σταθερότερες περιφερειακές τάξεις ασφαλείας δεν οικοδομήθηκαν όταν αποκλείστηκε η ισχυρότερη αναθεωρητική δύναμη, αλλά όταν βρέθηκε ένας τρόπος να ενταχθεί σε ένα σύστημα κανόνων που περιόριζε τη συμπεριφορά της, χωρίς να αγνοεί τη γεωπολιτική πραγματικότητα!