Μονόδρομος για την Ελλάδα να ανασχέσει τον τουρκικό ηγεμονισμό στην Ανατολική Μεσόγειο

Η άκρως αποτυχημένη, σε επίπεδο υψηλής στρατηγικής, αμερικανική επίθεση εναντίον του Ιράν λειτούργησε ως καταλύτης αυτής της εξέλιξης, καταδεικνύοντας τη δυσκολία τους να μετατρέψουν την επιχειρησιακή υπεροχή σε μακροχρόνιο πολιτικό αποτέλεσμα. Κυρίως, όμως, αποκάλυψε τα όρια της δυνατότητας της αμερικανικής πολεμικής μηχανής να διεξάγει επί μακρόν έναν πόλεμο υψηλής κατανάλωσης πυρομαχικών υψηλής τεχνολογίας, χωρίς να διακινδυνεύει την απομείωση των αποθεμάτων τους, χωρίς τη δυνατότητα έγκαιρης αναπλήρωσης. Τα μαθήματα για την Ελλάδα είναι πολλά. 

Η αμερικανική ισχύς ναι μεν παραμένει τεράστια, αλλά αποδεικνύεται λιγότερο απεριόριστη, περισσότερο δαπανηρή και δυσκολότερα αναπληρώσιμη από όσο θεωρούσαν τόσο οι φίλοι όσο και οι αντίπαλοι των ΗΠΑ. Και όταν το κατεστημένο κέντρο του διεθνούς συστήματος αρχίζει να εμφανίζει τέτοιου είδους όρια, δημιουργούνται ευκαιρίες όχι μόνο για τις άλλες μεγάλες δυνάμεις, αλλά και για μια ολόκληρη κατηγορία φιλόδοξων περιφερειακών κρατών.

Η εξέγερση της “κατώτερης αριστοκρατίας”

Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε το σημερινό διεθνές σύστημα με μια ιεραρχική κοινωνία, στην κορυφή της οποίας βρίσκεται μια μικρή “ανώτερη αριστοκρατία” μεγάλων δυνάμεων. Ακριβώς από κάτω της υπάρχει μια “κατώτερη αριστοκρατία” ισχυρών περιφερειακών κρατών, τα οποία δεν αρκούνται πλέον στον ρόλο του τοπικού συμμάχου ή του υπεργολάβου ασφαλείας. Αντιθέτως, υποβλέπουν τις θέσεις των ανώτερων δυνάμεων και επιδιώκουν να μετατραπούν σε αυτόνομους πόλους ισχύος.

Όταν όμως η ανώτερη αριστοκρατία βρίσκεται σε κρίση και εξαρτάται ολοένα περισσότερο από την κατώτερη, η σχέση αυτή δεν ενισχύει κατ’ ανάγκην τη συνοχή του συστήματος. Αντιθέτως, μπορεί να επιταχύνει την υπονόμευσή του. Οι περιφερειακές δυνάμεις αξιοποιούν τους δεσμούς τους με τις μεγάλες δυνάμεις, όχι μόνο για να εξυπηρετήσουν τις τελευταίες, αλλά και για να ενισχύσουν τις δικές τους αυτόνομες φιλοδοξίες.

Οι δυνάμεις της κατώτερης αριστοκρατίας, εργαλειοποιούν τη γεωγραφική τους θέση και μετατρέπουν τη χρησιμότητά τους σε μέσο διαρκούς εκβιασμού. Παράλληλα, ελίσσονται μεταξύ ανταγωνιστικών κέντρων ισχύος, επιδιώκοντας να αποσπάσουν οφέλη από όλους χωρίς να δεσμεύονται πλήρως έναντι κανενός.

Η Τουρκία αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση αυτής της κατηγορίας. Η Άγκυρα δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως απλό σύμμαχο της Δύσης ούτε ως περιφερειακό συμπλήρωμα της αμερικανικής ισχύος. Αξιοποιεί τη συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ, τη γεωγραφική της θέση, τις σχέσεις της με τη Ρωσία, το άνοιγμά της προς την Κίνα, τον μουσουλμανικό κόσμο και την Κεντρική Ασία, ώστε να οικοδομήσει έναν αυτόνομο τουρκοευρασιατικό πόλο, ο οποίος, αργά ή γρήγορα, θα απειλήσει και τη θέση των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η Ουάσινγκτον συχνά θεωρεί ότι χρησιμοποιεί την Τουρκία λόγω του μεγέθους, του πληθυσμού, της γεωγραφίας και του μεγάλου στρατεύματός της. Στην πραγματικότητα, όμως, συμβαίνει μάλλον το αντίστροφο. Δηλαδή, η Τουρκία χρησιμοποιεί την αμερικανική ανάγκη, ώστε να ενισχύσει τη δυνατότητά της να λειτουργήσει αύριο ανεξάρτητα από τις ΗΠΑ, πιθανώς δε και εναντίον των μακροπρόθεσμων συμφερόντων τους. Έτσι, η κατεστημένη μεγάλη δύναμη κινδυνεύει να επενδύει στον αυριανό ανταγωνιστή της.

Από τις “μεσαίες” στις ρυθμιστικές δυνάμεις

Ο Ιάπωνας διεθνολόγος Yoshihide Soeya έχει αναπτύξει συστηματικά την έννοια της διπλωματίας των μεσαίων δυνάμεων, χρησιμοποιώντας ως βασικό παράδειγμα την Ιαπωνία. Πρόκειται για κράτη που δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να εξελιχθούν σε πλήρως αυτόνομες μεγάλες δυνάμεις, διαθέτουν όμως επαρκή οικονομική, τεχνολογική, θεσμική και στρατηγική ισχύ ώστε να επηρεάζουν την περιφερειακή τάξη. Συνακόλουθα, μπορούν να λειτουργούν ως σταθεροποιητές, διαμεσολαβητές και συντελεστές εξισορρόπησης μεταξύ μεγαλύτερων ανταγωνιστικών πόλων.

Η λογική αυτή μπορεί να επεκταθεί. Δεν χρειάζεται να εξετάζουμε μόνο τι μπορούν να κάνουν οι μεσαίες δυνάμεις για τον εαυτό τους. Πρέπει να εξετάσουμε τι μπορούν να προσφέρουν στις μεγάλες δυνάμεις και συνολικά στη διεθνή αρχιτεκτονική. Σε έναν πληθωριστικό πολυπολικό κόσμο, η βέλτιστη στρατηγική των κατεστημένων μεγάλων δυνάμεων δεν είναι να εξαρτώνται από έναν ισχυρό και φιλόδοξο περιφερειακό υπεργολάβο. Αντιθέτως, πρέπει να επενδύουν σε ένα δίκτυο μικρότερων αλλά κρίσιμα τοποθετημένων κρατών, τα οποία μπορούν να εμποδίζουν την ανάδυση περιφερειακών ηγεμονιών, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να μετατραπούν τα ίδια σε ανταγωνιστικές μεγάλες δυνάμεις.

Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αυτήν τη φιλοσοφία “στρατηγική κατανεμημένων αντιβάρων”. Ακόμη πιο παραστατικά, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για ένα είδος γεωπολιτικού βελονισμού. Συγκεκριμένα, όπως ο βελονισμός επιδρά σε επιλεγμένα σημεία ενός σύνθετου οργανισμού, έτσι και η μεγάλη δύναμη δεν χρειάζεται να ελέγχει το σύνολο μιας γεωγραφικής περιοχής ούτε να επενδύει σε έναν πανίσχυρο τοπικό τοποτηρητή. Μπορεί να ενισχύει συγκεκριμένα κράτη σε κρίσιμα γεωγραφικά σημεία, ώστε αυτά να ανακόπτουν τη συγκέντρωση της περιφερειακής ισχύος.

Οι χώρες αυτές δεν χρειάζεται να γίνουν τοπικοί ηγεμόνες. Δεν θα μπορούν άλλωστε. Μπορούν όμως να γίνουν δυνάμεις “άρνησης ηγεμονίας” φιλόδοξων νεοβαρόνων του διεθνούς συστήματος, όπως είναι η Τουρκία. Αυτά τα κράτη “στρατηγικού βέτο” δεν θα μπορούν να επιβάλουν τη βούλησή τους σε ολόκληρη την περιφέρεια, αλλά θα μπορούν να αποτρέψουν κάποιον άλλο από το να το πράξει, προωθώντας τα δικά τους συμφέροντα, αλλά και αυτά της “πολυπολικής ολιγαρχίας”, δηλαδή των μεγάλων δυνάμεων του διεθνούς συστήματος.

Η Ελλάδα ως γεωπολιτικός “κόφτης”

Εδώ ακριβώς προκύπτει ένας νέος ρόλος για την Ελλάδα. Η χώρα μας δεν χρειάζεται να υποκαταστήσει την Τουρκία ως περιφερειακή ηγεμονική δύναμη. Ούτε να ανταγωνιστεί το σύνολο των δημογραφικών, οικονομικών και στρατιωτικών της μεγεθών. Χρειάζεται όμως να αποκτήσει την ικανότητα να “κόψει τα φτερά” της τουρκικής ηγεμονικής στρατηγικής.

Αυτό σημαίνει να μπορεί η Ελλάδα να αρνηθεί στην Τουρκία τον έλεγχο του Αιγαίου, την ενοποίηση της λεγόμενης “Γαλάζιας Πατρίδας”, τη γεωπολιτική απομόνωση της Κύπρου, τη δημιουργία μιας ενιαίας τουρκικής κυριαρχικής δομής από τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι τη Λιβύη και, τελικά, τη μετατροπή της Ανατολικής Μεσογείου σε τουρκικό “γαλάζιο έδαφος”.

Μια ισχυρή Ελλάδα μπορεί να εμποδίσει την Τουρκία να καταστεί ο αποκλειστικός διαμεσολαβητής μεταξύ Ευρώπης, Μέσης Ανατολής, Καυκάσου και Κεντρικής Ασίας. Μπορεί η Ελλάδα να ακυρώσει τη δυνατότητά της να μετατραπεί σε μια ανεξέλεγκτη ευρασιατική δύναμη, χωρίς όμως η ίδια η Ελλάδα να μπορεί ή να επιθυμεί να πάρει τη θέση της.

Αυτό ακριβώς καθιστά την ελληνική ισχύ ελκυστική για τις κατεστημένες μεγάλες δυνάμεις. Η Ελλάδα διαθέτει σαφή θεσμικά, δημογραφικά και γεωγραφικά όρια. Η συμμετοχή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η θαλάσσια γεωγραφία, το μέγεθός της και η απουσία μιας αυτοκρατορικής–αναθεωρητικής ιδεολογίας επιτρέπουν την ενίσχυσή της χωρίς να δημιουργείται ένας νέος ανεξέλεγκτος περιφερειακός διεκδικητής. Με απλά λόγια, η ελληνική ισχύς μπορεί να είναι επαρκής για να εμποδίσει μια περιφερειακή ηγεμονία, αλλά όχι για να δημιουργήσει μια νέα.

Η στρατηγική που πρέπει να “πουληθεί” και η Ελλάδα 

Αυτή η πρόταση δεν αφορά μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ανάσχεση μιας ανεξέλεγκτης τουρκικής περιφερειακής ηγεμονίας εξυπηρετεί, για διαφορετικούς λόγους, τη Γαλλία, το Ισραήλ, την Αίγυπτο, την Ινδία, αλλά, επίσης, την Κίνα και τη Ρωσία. Η Γαλλία δεν επιθυμεί μια τουρκική Μεσόγειο. Το Ισραήλ δεν επιθυμεί να εγκλωβιστεί μέσα σε ένα τουρκικό “γαλάζιο έδαφος”. Η Ινδία δεν επιθυμεί την ενίσχυση του τουρκοπακιστανικού συμπλέγματος.

Η Κίνα χρειάζεται πολλαπλούς και ασφαλείς διαδρόμους προς την Ευρώπη και όχι την εξάρτησή της από έναν αποκλειστικό περιφερειακό ρυθμιστή. Η Ρωσία, παρά την τακτική συνεργασία της με την Άγκυρα, δεν επιθυμεί την ανεξέλεγκτη τουρκική επέκταση στον Καύκασο, στη Μαύρη Θάλασσα και στην Κεντρική Ασία.

Η στρατηγική αυτή, όμως, δεν πρόκειται να διαμορφωθεί μόνη της στα κέντρα αποφάσεων των άλλων κρατών και κατόπιν να προσφερθεί έτοιμη στην Ελλάδα. Αυτό θα ήταν εξόχως αφελές και δουλοπρεπές. Η ελληνική εξωτερική πολιτική πρέπει να επεξεργαστεί αυτήν την πρόταση, να την ονοματίσει και να την προωθήσει με διαφορετική γλώσσα προς κάθε αποδέκτη.

Σε κάθε περίπτωση η Ελλάδα δεν πρέπει να εμφανίζεται ως ένα φοβισμένο κράτος που ζητά προστασία απέναντι στην Τουρκία, αλλά ως αυτόνομος παραγωγός περιφερειακής ισορροπίας. Και φυσικά, σε καμία περίπτωση, δεν μπορεί να εμφανιστεί ότι τίθεται υπό την τουρκική σφαίρα επιρροής, γιατί τότε μετατρέπεται από δυνατότητα σε πρόβλημα προς επίλυση για τις κατεστημένης δυνάμεις του διεθνούς συστήματος… Η Ελλάδα λοιπόν δεν πρέπει να εμφανίζεται ότι ζητάει βοήθεια αλλά ότι προσφέρει μια αντιηγεμονική υπηρεσία στο διεθνές σύστημα, προστατεύοντας ταυτόχρονα τον εαυτό της και τα ζωτικά της συμφέροντα.

Αυτή λοιπόν μπορεί να είναι ένα μέρος μιας ελληνικής υψηλής στρατηγικής σε μια νέα εποχή “ασαφούς πολυπολικότητας”.  Οι κατεστημένες μεγάλες δυνάμεις δεν έχουν κανέναν λόγο να επενδύουν στους επίδοξους διαδόχους τους, αλλά στα στρατηγικά αντίβαρα που εμποδίζουν την ανάδυσή τους. Και η Ελλάδα μπορεί να γίνει το κρισιμότερο από αυτά τα αντίβαρα στην Ανατολική Μεσόγειο, όχι ως εντολοδόχος, αλλά ως αυθύπαρκτη ρυθμιστική δύναμη με δική της στρατηγική βούληση.